Mười Lời Khuyên Dinh Dưỡng Hợp Lý của Bộ Y Tế
1. Tầm quan trọng của dinh dưỡng hợp lý
'Mười lời khuyên dinh dưỡng hợp lý' của Bộ Y Tế được phổ biến rộng rãi nhằm giải quyết tình trạng thiếu dinh dưỡng, đồng thời phòng tránh các vấn đề sức khỏe mới phát sinh do thừa dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa.
Ở Việt Nam, mặc dù nạn đói đã cơ bản được xóa bỏ và tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng, suy dinh dưỡng (SDD) đã giảm đáng kể, nhưng chế độ ăn uống đang thay đổi nhanh chóng do thu nhập và lối sống tăng lên. Điều này dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng lượng thịt và chất béo trong khẩu phần ăn, cùng với lối sống công nghiệp hóa, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh như thừa cân, béo phì, tiểu đường và tim mạch. Để chủ động ngăn chặn tình trạng này, Bộ Y tế đã ban hành 'Mười lời khuyên dinh dưỡng hợp lý' để phổ biến rộng rãi cho toàn dân.
'Mười lời khuyên dinh dưỡng hợp lý' không chỉ giúp giải quyết một cách khoa học nạn đói và thiếu dinh dưỡng mà còn chủ động ngăn chặn các vấn đề sức khỏe mới liên quan đến thừa dinh dưỡng và rối loạn chuyển hóa, giảm gánh nặng kép về dinh dưỡng.
2. Ăn đa dạng thực phẩm
Trong thực tế, không có bất kỳ loại thực phẩm nào có thể cung cấp đầy đủ tất cả các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể. Mỗi loại thực phẩm có một thành phần dinh dưỡng khác nhau. Nếu chỉ tập trung vào một số loại thực phẩm, cơ thể có thể bị thừa một số chất dinh dưỡng nhưng lại thiếu những chất khác. Do đó, trong mỗi bữa ăn, chúng ta cần phối hợp nhiều loại thực phẩm khác nhau để bổ sung đầy đủ các chất dinh dưỡng. Đồng thời, việc thường xuyên thay đổi món ăn cũng giúp chúng ta ăn ngon miệng hơn và đảm bảo bữa ăn cân đối.
Bữa ăn hàng ngày cần phối hợp nhiều loại thức ăn từ bốn nhóm thực phẩm chính: chất bột đường, chất đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất. Việc thay đổi món ăn thường xuyên sẽ giúp đảm bảo khẩu phần ăn cân đối và cung cấp đủ chất dinh dưỡng cho cơ thể. Theo khuyến cáo của Viện Dinh Dưỡng Quốc Gia, một bữa ăn cân đối cần đảm bảo đủ các nhóm chất dinh dưỡng và thay đổi món ăn thường xuyên để kích thích vị giác, giúp ăn ngon miệng hơn [Nguồn: Viện Dinh Dưỡng Quốc Gia].
3. Tình hình suy dinh dưỡng (SDD) ở Việt Nam
Năm 1985, tỷ lệ suy dinh dưỡng (SDD) ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Việt Nam là 51,5%. Đến năm 2002, tỷ lệ này đã giảm xuống còn 30,1%. Sau hơn 15 năm, tỷ lệ SDD trẻ em đã giảm hơn 20%, và Việt Nam được các tổ chức quốc tế đánh giá là một trong những quốc gia có tốc độ giảm SDD nhanh nhất trên thế giới.
4. Lời khuyên cụ thể về dinh dưỡng
- Sữa mẹ: Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ nhỏ vì nó chứa đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết và dễ dàng hấp thu. Vì vậy, cần cho trẻ bú sớm ngay sau khi sinh. Việc cho trẻ bú sớm giúp người mẹ nhanh chóng tiết sữa và trẻ được bú sữa non, rất giàu kháng thể và các yếu tố miễn dịch quan trọng.
- Chất đạm: Trong mỗi loại thực phẩm giàu chất đạm chứa các axit amin khác nhau với hàm lượng khác nhau. Do đó, trong bữa ăn cần phối hợp cả thực phẩm có nguồn đạm động vật và thực vật. Nên tăng cường sử dụng các sản phẩm chế biến từ đậu tương như đậu phụ, sữa đậu nành, vì chúng là nguồn cung cấp protein thực vật tốt.
- Chất béo: Chất béo là nguồn cung cấp năng lượng dồi dào và là dung môi của các vitamin tan trong dầu như vitamin A, D, E. Chất béo được cung cấp từ thức ăn động vật (mỡ, bơ) và thức ăn thực vật (dầu thực vật). Mỗi bữa ăn nên sử dụng phối hợp cả chất béo động vật và chất béo thực vật để đảm bảo cân bằng dinh dưỡng.
- I-ốt: Cơ thể con người rất cần i-ốt. Thiếu i-ốt có thể gây ra nhiều rối loạn chức năng trong cơ thể, ảnh hưởng đến sức khỏe, đặc biệt là gây ra các vấn đề về tuyến giáp. Nên sử dụng muối i-ốt và các thực phẩm giàu i-ốt để đảm bảo cung cấp đủ i-ốt cho cơ thể.
- Muối: Cần hạn chế ăn mặn, chỉ nên dùng muối với lượng dưới 10g/người/ngày (khoảng 2 thìa cà phê). Ăn mặn có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp và các bệnh tim mạch khác [Nguồn: AHA Journals].
- Thực phẩm: Lựa chọn thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, không chứa các chất bảo quản, hóa chất bảo vệ thực vật và không mang các mầm bệnh đường tiêu hóa. Rau quả cần tươi và sạch, không bị giập nát; thịt, cá phải tươi. Thực phẩm đóng hộp, đóng gói phải có đầy đủ nhãn mác ghi thành phần, nơi sản xuất và trong thời hạn sử dụng.
- Chế biến: Ăn ngay thức ăn vừa nấu chín. Bảo quản thức ăn sau khi nấu ở nơi sạch sẽ, thoáng mát, che đậy kín để tránh bụi và ruồi muỗi. Điều này giúp ngăn ngừa nguy cơ ngộ độc thực phẩm và các bệnh đường tiêu hóa.
- Rau quả: Ăn nhiều rau củ và quả chín hàng ngày vì chúng chứa nhiều vitamin, chất khoáng cần thiết cho cơ thể và chất xơ, giúp loại bỏ nhanh chóng chất độc và cholesterol thừa ra khỏi đường tiêu hóa. Nên ăn phối hợp nhiều loại hoa quả để cung cấp đủ vitamin và khoáng chất cần thiết.
- Canxi: Canxi là một khoáng chất rất cần thiết cho cấu tạo xương và răng. Canxi rất cần thiết đối với mọi lứa tuổi, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ có thai, người ốm và người cao tuổi. Các nguồn cung cấp canxi tốt bao gồm sữa và các sản phẩm từ sữa, rau xanh và các loại đậu.
- Nước: Nước có thể là nguồn lây nhiễm bệnh và gây ngộ độc nhanh. Do đó, chỉ sử dụng nước sạch để rửa thực phẩm, nấu thức ăn và uống. Nước chiếm 60% trọng lượng cơ thể. Hàng ngày, cơ thể cần khoảng 2.500ml nước, trong đó khoảng 1.000-1.500ml từ nước uống và phần còn lại từ thức ăn. Lượng nước đào thải ra ngoài cũng tương đương 2.500ml. Để cơ thể khỏe mạnh và chuyển hóa tốt, chúng ta cần uống đủ nước cần thiết, nước phải sạch và đun sôi. Phụ nữ đang nuôi con bú, người lao động thể lực và trẻ em cần uống nhiều nước hơn.
5. Duy trì cân nặng hợp lý
Cân nặng là chỉ số quan trọng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của mỗi người. Mỗi người cần duy trì cân nặng tương ứng với chiều cao. Để đạt được 'cân nặng ở mức tiêu chuẩn', chúng ta cần một chế độ ăn hợp lý kết hợp với hoạt động thể lực và tập thể dục thể thao phù hợp. Theo dõi cân nặng thường xuyên và điều chỉnh chế độ ăn uống và luyện tập khi cần thiết.
6. Hạn chế các chất kích thích
Để cơ thể khỏe mạnh và tránh bệnh tật, cần hạn chế uống bia, rượu và không hút thuốc lá. Những thói quen này có thể gây ra những tác hại nghiêm trọng cho sức khỏe và tăng nguy cơ mắc các bệnh về gan, suy nhược thần kinh, giảm sức đề kháng của cơ thể và xơ vữa động mạch.
7. Ý nghĩa của việc thực hiện lời khuyên
Thực hiện tốt mười lời khuyên dinh dưỡng hợp lý có ý nghĩa lớn trong việc chăm sóc sức khỏe nhân dân, góp phần thực hiện Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2001-2010 với hai mục tiêu chính: giảm nhanh và bền vững tỷ lệ SDD ở trẻ em, đồng thời kiểm soát tình trạng thừa cân, béo phì và các hậu quả kèm theo.
Khi gia đình thực hiện 'Mười lời khuyên dinh dưỡng hợp lý', gia đình đó sẽ đạt được một trong các tiêu chí của gia đình văn hóa sức khỏe, đó là gia đình không có trẻ em bị SDD. Khu dân cư làm tốt công tác khuyến khích và thúc đẩy các gia đình thực hiện mười lời khuyên dinh dưỡng sẽ góp phần đạt được tiêu chí giảm hàng năm tỷ lệ SDD trẻ em dưới 5 tuổi và các tiêu chí về vệ sinh an toàn thực phẩm.
